60 minutes pour comprendre et apprendre l’alphabet grec tout en se bidonnant
Conférence donnée par Mario Voyer et Pierre Paquette, le 20 février 2009 à la Société d’astronomie du Planétarium de Montréal.
Première partie – Pourquoi l’alphabet grec ?
par Pierre Paquette
(Aussi disponible en fichier pdf
, 3,2 MB)
Un nom donné, parmi tant d’autres…
Elle est bien belle cette étoile, mais comment s’appelle-t-elle ? Plusieurs étoiles ont un nom propre – comme Rigel dans Orion, ou Véga dans la Lyre; voir la liste complète en annexe –, le plus souvent dérivé de l’arabe, ou parfois du latin. Il y a toutefois certains problèmes avec les noms propres d’étoiles, comme par exemple l’orthographe qui varie d’un livre à l’autre (Véga ou Vega ? Altaïr ou Altair ?) ou la multiplicité des noms pour une même étoile (est-ce que η UMa s’appelle Alkaïd ou Benetnash ?), sans compter les noms obscurs que l’on n’a pas nécessairement entendus avant (comme Peacock pour α Pav ou Avior pour ε Car, noms donnés par le Bureau de l’Almanac nautique de Sa Majesté en 1937) ou les erreurs de translittération ou de transcription (par exemple, R.H. Allen, dans son livre Star Names: Their Lore and Meaning, utilise la lettre ḣ (h avec un point au-dessus) pour le son [x] ou «kh», mais au moins un livre (par Patrick Moore) transcrit erronément cela en «li»).
Un avocat pour régler ça
Johann Bayer (Rain, Donau-Ries, Bavière, 1572 – Augsbourg, 7 mars 1625) a étudié la philosophie à Ingolstadt à partir de 1592, puis est déménagé à Augsbourg pour travailler comme avocat – il y est éventuellement devenu conseiller légal du conseil de ville en 1612. C’est pendant son séjour dans la ville où sont aussi nés l’autre avocat et astronome Julius Schiller (1580–1627), le père de Mozart, Léopold (1719–1787), l’auteur Bertolt Brecht (1898–1956) et Rudolf Diesel, l’inventeur du moteur qui porte son nom (1858–1913), que Bayer a développé un intérêt pour l’astronomie, science de la muse Uranie (Οὐρανία).
C’est du nom de cette muse que Bayer a pris le nom de son œuvre principale, l’atlas céleste Uranometria, publié à Augsbourg en 1603. Ce n’était pas le premier atlas céleste, et ce fut loin d’être le dernier (il fut d’ailleurs reproduit en 1627 sous le titre de Cœlum stellarum christianum), mais Uranometria avait quelques points spéciaux :
Les désignations de Bayer
Grosso modo, le système de Bayer est simple : chaque étoile d’une même constellation est désignée par une lettre grecque, essentiellement de la plus brillante à la moins brillante – on a donc α pour la plus brillante, β pour la deuxième plus brillante, etc. Il y a des exceptions – on y reviendra –, et le système est limité à 24 étoiles, puisqu’il n’y a que 24 lettres grecques (sans compter les accents et diacritiques, comme ό ou ώ, ou encore ἔ) : la solution de Bayer fut d’utiliser des lettres latines minuscules. On a donc des noms d’étoiles comme s Carinae ou d Centauri. Quand ce n’était toujours pas assez, Bayer a utilisé des lettres latines majuscules – la dernière utilisée est Q.
Pas toujours en ordre!
À strictement parler, l’ordre alphabétique ne correspond pas toujours à l’ordre de brillance des étoiles. Par exemple, dans Orion, α Ori (Bételgeuse) est un peu moins brillante que β Ori (Rigel), 0,45 contre 0,18. Même chose pour δ Ori (Mintaka), qui est moins brillante à 2,23 que ε Ori (Alnilam, 1,69) et ζ Ori (Alnitak, 1,70). Il y a plusieurs raisons à cela : premièrement, Bayer n’avait pas les instruments de mesure précis d’aujourd’hui, et ne pouvait donc pas déterminer exactement l’éclat d’une étoile donnée. Donc, Bayer a classé les étoiles par tranche de magnitude (étoiles de magnitude 1, étoiles de magnitude 2, etc.) et est allé «au pif» là-dedans – parfois d’ouest en est (ordre de lever), parfois du nord au sud, parfois même en ordre mythologique ou d’ancienne polaire… et parfois même (apparemment) au hasard! En fin de compte, il y a au moins 30 constellations pour lesquelles α N’EST PAS l’étoile la plus brillante! Même que de celles-ci, quatre n’ont carrément pas d’étoile α du tout!
Des pièges…
Quand l’Union astronomique internationale a déterminé les frontières des constellations en 1930 (plus de 325 ans après Uranometria!), certaines étoiles ont carrément changé de constellation. Ainsi, δ Peg est devenue α And, et Pégase n’a donc plus aujourd’hui d’étoile δ; même chose pour γ Aur, qui est devenue β Tau, et γ Sco devenue σ Lib.
Comment l’écrire
Quand on écrit la lettre grecque, on doit utiliser l’abréviation de la constellation : α CMa et non α Canis Majoris – si on écrit le nom de la constellation au long (cas génitif), on doit écrire le nom de la lettre grecque, avec une majuscule initiale : Alpha Canis Majoris et non Alpha CMa.
Annexe – Noms propres des étoiles
(Orthographes anglaises)
| Acamar | Theta Eridani |
| Achernar | Alpha Eridani |
| Achird | Eta Cassiopeiae |
| Acrab | Beta Scorpii |
| Acrux | Alpha Crucis |
| Acubens | Alpha Cancri |
| Adhafera | Zeta Leonis |
| Adhara | Epsilon Canis Majoris |
| Ain | Epsilon Tauri |
| Aladfar | Eta Lyrae |
| Alamak | Gamma Andromedae |
| Alathfar | Mu Lyrae |
| Alaraph | Beta Virginis |
| Albaldah | Pi Sagittarii |
| Albali | Epsilon Aquarii |
| Albireo | Beta Cygni |
| Alchiba | Alpha Corvi |
| Alcor | 80 Ursae Majoris |
| Alcyone | Eta Tauri |
| Aldebaran | Alpha Tauri |
| Alderamin | Alpha Cephei |
| Aldhafera | Zeta Leonis |
| Aldhanab | Gamma Gruis |
| Aldhibah | Zeta Draconis |
| Aldib | Delta Draconis |
| Al Fawaris | Delta Cygni |
| Alfecca Meridiana | Alpha Coronae Australis |
| Alfirk | Beta Cephei |
| Algedi | Alpha Capricorni |
| Al Giedi | Alpha Capricorni |
| Algenib | Alpha Persei ou Gamma Pegasi |
| Algieba | Gamma Leonis |
| Algol | Beta Persei |
| Algorab | Delta Corvi |
| Alhajoth | Alpha Aurigae |
| Alhena | Gamma Geminorum |
| Alioth | Epsilon Ursae Majoris |
| Alkaid | Eta Ursae Majoris |
| Al Kurud | Theta Columbae |
| Al Kalb al Rai | Rho-2 Cephei |
| Alkalurops | Mu Bootis |
| Al Kaphrah | Chi Ursae Majoris |
| Alkes | Alpha Crateris |
| Alkurah | Xi Cephei |
| Almach | Gamma Andromedae |
| Al Minliar al Asad | Kappa Leonis |
| Al Nair | Alpha Gruis |
| Alnasl | Gamma Sagittarii |
| Alnilam | Epsilon Orionis |
| Alnitak | Zeta Orionis |
| Alniyat | Tau Scorpii |
| Al Niyat | Sigma Scorpii |
| Alphard | Alpha Hydrae |
| Alphecca | Alpha Coronae Borealis |
| Alpheratz | Alpha Andromedae |
| Alrai | Gamma Cephei |
| Alrakis | Mu Draconis |
| Alrami | Alpha Sagittarii |
| Alrischa | Alpha Piscium |
| Alruccabah | Alpha Ursae Minoris |
| Alsafi | Sigma Draconis |
| Alsciaukat | 31 Lyncis |
| Alshain | Beta Aquilae |
| Alshat | Nu Capricorni |
| Altair | Alpha Aquilae |
| Altais | Delta Draconis |
| Altarf | Beta Cancri |
| Alterf | Lambda Leonis |
| Al Thalimain | Iota Aquilae ou Lambda Aquilae |
| Aludra | Eta Canis Majoris |
| Alula Australis | Xi Ursae Majoris |
| Alula Borealis | Nu Ursae Majoris |
| Alwaid | Beta Draconis |
| Alya | Theta Serpentis |
| Alzir | Xi Geminorum |
| Ancha | Theta Aquarii |
| Angetenar | Tau-2 Eridani |
| Ankaa | Alpha Phoenicis |
| Antares | Alpha Scorpii |
| Arcturus | Alpha Bootis |
| Arich | Gamma Virginis |
| Arided | Alpha Cygni |
| Arkab | Beta Sagittarii |
| Arkab Prior | Beta-1 Sagittarii |
| Arkab Posterior | Beta-2 Sagittarii |
| Arm | Eta Capricorni |
| Arneb | Alpha Leporis |
| Arrakis | Mu Draconis |
| Ascella | Zeta Sagittarii |
| Asellus Australis | Delta Cancri |
| Asellus Borealis | Gamma Cancri |
| Asellus Primus | Theta Bootis |
| Asellus Secundus | Iota Bootis |
| Asellus Tertius | Kappa Bootis |
| Ashlesha | Epsilon Hydrae |
| Askella | Zeta Sagittarii |
| Aspidiske | Iota Carinae |
| Asterion | Beta Canum Venaticorum |
| Asterope | 21 Tauri |
| Atik | Omicron Persei |
| Atlas | 27 Tauri |
| Atria | Alpha Trianguli Australis |
| Auva | Delta Virginis |
| Avior | Epsilon Carinae |
| Azaleh | Zeta Aurigae |
| Azelfafage | Pi-1 Cygni |
| Azha | Eta Eridani |
| Azimech | Alpha Virginis |
| Azmidiske | Xi Puppis |
| Baham | Theta Pegasi |
| Baten Kaitos | Zeta Ceti |
| Becrux | Beta Crucis |
| Beid | Omicron-1 Eridani |
| Bellatrix | Gamma Orionis |
| Benetnasch | Eta Ursae Majoris |
| Betelgeuse | Alpha Orionis |
| Betria | Beta Trianguli Australis |
| Bharani | 41 Arietis |
| Biham | Theta Pegasi |
| Birdun | Epsilon Centauri |
| Birhan Isat | 5 Tauri |
| Botein | Delta Arietis |
| Brachium | Sigma Librae |
| Bunda | Xi Aquarii |
| Canopus | Alpha Carinae |
| Capella | Alpha Aurigae |
| Caph | Beta Cassiopeiae |
| Castor | Alpha Geminorum |
| Cebalrai | Beta Ophiuchi |
| Celaeno | 16 Tauri |
| Chara | Alpha Canum Venaticorum ou (plus souvent) Beta Canum Venaticorum |
| Cheleb | Beta Ophiuchi |
| Chertan | Theta Leonis |
| Chort | Theta Leonis |
| Chow | Beta Serpentis |
| Cor Caroli | Alpha Canum Venaticorum |
| Cursa | Beta Eridani |
| Dabih | Beta Capricorni |
| Decrux | Delta Crucis |
| Deneb | Alpha Cygni |
| Deneb Algedi | Delta Capricorni |
| Deneb Dulfim | Epsilon Delphini |
| Deneb el Okab | Zeta Aquilae |
| Deneb Kaitos | Beta Ceti |
| Deneb Kaitos Schemali | Iota Ceti |
| Denebola | Beta Leonis |
| Dheneb | Eta Ceti |
| Diadem | Alpha Comae Berenices |
| Diphda | Beta Ceti |
| Dnoces | Iota Ursae Majoris |
| Dschubba | Delta Scorpii |
| Dubhe | Alpha Ursae Majoris |
| Duhr | Delta Leonis |
| Edasich | Iota Draconis |
| Electra | 17 Tauri |
| Elmuthalleth | Alpha Trianguli |
| Elnath | Beta Tauri |
| Eltanin | Gamma Draconis |
| Enif | Epsilon Pegasi |
| Errai | Gamma Cephei |
| Etamin | Gamma Draconis |
| Fomalhaut | Alpha Piscis Austrini |
| Fum al Samakah | Beta Piscium |
| Furud | Zeta Canis Majoris |
| Gacrux | Gamma Crucis |
| Garnet Star | Mu Cephei |
| Gatria | Gamma Trianguli Australis |
| Gianfar | Lambda Draconis |
| Giedi | Alpha Capricorni |
| Gienah Gurab | Gamma Corvi |
| Giennah | Epsilon Cygni |
| Girtab | Kappa Scorpii |
| Gomeisa | Beta Canis Minoris |
| Gorgonea Tertia | Rho Persei |
| Graffias, Grafias ou Grassias | Beta Scorpii (autrefois Xi Scorpii) |
| Grumium | Xi Draconis |
| Hadar | Beta Centauri |
| Hadir | Sigma Puppis |
| Haedus | Zeta Aurigae |
| Haldus | Epsilon Aurigae |
| Hamal | Alpha Arietis |
| Hassaleh | Iota Aurigae |
| Head of Hydrus | Alpha Hydri |
| Heka | Lambda Orionis |
| Heze | Zeta Virginis |
| Hoedus (I) | Zeta Aurigae |
| Hoedus II | Eta Aurigae |
| Homam | Zeta Pegasi |
| Hyadum I | Gamma Tauri |
| Hyadum II | Delta-1 Tauri |
| Hydrobius | Zeta Hydrae |
| Izar | Epsilon Bootis |
| Jabbah | Nu Scorpii |
| Jih | Kappa Pegasi |
| Juxta Crucem | Epsilon Crucis |
| Kabdhilinan | Iota Aurigae |
| Kaffaljidhma | Gamma Ceti |
| Kajam | Omega Herculis |
| Kastra | Epsilon Capricorni |
| Kaus Australis | Epsilon Sagittarii |
| Kaus Borealis | Lambda Sagittarii |
| Kaus Media | Delta Sagittarii |
| Keid | Omicron-2 Eridani |
| Kitalpha | Alpha Equulei |
| Kleeia | Delta-3 Tauri |
| Kochab | Beta Ursae Minoris |
| Kornephoros | Beta Herculis |
| Kraz | Beta Corvi |
| Ksora | Delta Cassiopeiae |
| Kullat Nunu | Eta Piscium |
| Kuma | Nu Draconis |
| Lanx Australis | Beta Librae |
| La Superba | Y Canum Venaticorum |
| Lesath | Upsilon Scorpii |
| Lucida Anseris | Alpha Vulpeculae |
| Maasym | Lambda Herculis |
| Mahasim | Theta Aurigae |
| Maia | 20 Tauri |
| Marfark | Theta Cassiopeiae |
| Marfik | Lambda Ophiuchi |
| Markab | Alpha Pegasi et HR 2948 |
| Matar | Eta Pegasi |
| Mebsuta | Epsilon Geminorum |
| Media | Delta Sagittarii |
| Megrez | Delta Ursae Majoris |
| Meissa | Lambda Orionis |
| Mekbuda | Zeta Geminorum |
| Menchib | Xi Persei |
| Menkab | Alpha Ceti |
| Menkalinan | Beta Aurigae |
| Menkar | Alpha Ceti |
| Menkent | Theta Centauri |
| Menkib | Zeta Persei |
| Merak | Beta Ursae Majoris |
| Merga | 38 Boötis |
| Merope | 23 Tauri |
| Mesarthim | Gamma Arietis |
| Miaplacidus | Beta Carinae |
| Mimosa | Beta Crucis, Becrux |
| Minchir | Sigma Hydrae |
| Minelava | Delta Virginis |
| Minkar | Epsilon Corvi |
| Mintaka | Delta Orionis |
| Mira | Omicron Ceti |
| Mirach | Beta Andromedae |
| Miram | Eta Persei |
| Mirfak | Alpha Persei |
| Mirzam | Beta Canis Majoris |
| Misam | Kappa Persei |
| Mizar | Zeta Ursae Majoris |
| Mothallah | Alpha Trianguli |
| Muliphein | Gamma Centauri, Gamma Canis Majoris |
| Muphrid (ou Mufrid) | Eta Bootis |
| Murzim | Beta Canis Majoris |
| Muscida | Omicron Ursae Majoris, or |
| Muscida | Pi-1 Ursae Majoris, or |
| Muscida | Pi-2 Ursae Majoris |
| Nair Al Saif | Iota Orionis |
| Naos | Zeta Puppis |
| Nash | Gamma Sagittarii |
| Nashira | Gamma Capricorni |
| Navi | Epsilon Cassiopeiae |
| Nekkar | Beta Boötis |
| Neshmet | Mu Leporis |
| Nihal | Beta Leporis |
| Nunki | Sigma Sagittarii |
| Nusakan | Beta Coronae Borealis |
| Okul | Pi Capricorni |
| Peacock | Alpha Pavonis |
| Phact | Alpha Columbae |
| Phad, Phecda ou Phekda | Gamma Ursae Majoris |
| Pherkad | Gamma Ursae Minoris |
| Pherkard | Delta Ursae Minoris |
| Pleione | 28 Tauri - see Pleiades |
| Polaris | Alpha Ursae Minoris |
| Polaris Australis | Sigma Octantis |
| Pollux | Beta Geminorum |
| Porrima | Gamma Virginis |
| Praecipua | 46 Leonis Minoris |
| Procyon | Alpha Canis Minoris |
| Propus | Eta Geminorum |
| Proxima Centauri | Alpha Centauri C |
| Pulcherrima | Epsilon Boötis |
| Rana | Delta Eridani |
| Ras Algethi | Alpha Herculis |
| Ras Alhague | Alpha Ophiuchi |
| Ras Elased Australis | Epsilon Leonis |
| Rasalas | Mu Leonis |
| Rastaban | Beta Draconis |
| Ras Thaoum | Alpha Geminorum |
| Regor | Gamma Velorum |
| Regulus | Alpha Leonis |
| Rigel | Beta Orionis |
| Rigil Kentaurus | Alpha Centauri |
| Rijl al Awwa | Mu Virginis |
| Rotanev | Beta Delphini |
| Ruchba | Omega-2 Cygni |
| Ruchbah | Delta Cassiopeiae |
| Rukbat | Alpha Sagittarii |
| Rukh | Delta Cygni |
| Sabik | Eta Ophiuchi |
| Sadachbia | Gamma Aquarii |
| Sadalbari | Mu Pegasi |
| Sadalmelik | Alpha Aquarii |
| Sadalsuud | Beta Aquarii |
| Sadatoni | Zeta Aurigae |
| Sadira | Epsilon Eridani |
| Sadr | Gamma Cygni |
| Saiph | Kappa Orionis |
| Salm | Tau Pegasi |
| Sargas | Theta Scorpii |
| Sarin | Delta Herculis |
| Sarir | Theta Ursae Majoris |
| Sasin | Epsilon Leporis |
| Sceptrum | 53 Eridani |
| Scheat | Beta Pegasi |
| Scheddi | Delta Capricorni |
| Schedir ou Schedar | Alpha Cassiopeiae |
| Segin | Epsilon Cassiopeiae |
| Seginus | Gamma Bootis |
| Sham | Alpha Sagittae |
| Shaula | Lambda Scorpii |
| Sheliak | Beta Lyrae |
| Sheratan | Beta Arietis |
| Shurnarkabtishashutu | Zeta Tauri |
| Sinistra | Nu Ophiuchi |
| Sirius | Alpha Canis Majoris |
| Situla | Kappa Aquarii |
| Skat | Delta Aquarii |
| Spica | Alpha Virginis |
| Sterope II | 22 Tauri |
| Sualocin | Alpha Delphini |
| Subra | Omicron Leonis |
| Suhail | Lambda Velorum |
| Sulafat | Gamma Lyrae |
| Syrma | Iota Virginis |
| Tabit | Pi-3 Orionis |
| Talitha Australis | Kappa Ursae Majoris |
| Talitha Borealis | Iota Ursae Majoris |
| Tania Australis | Mu Ursae Majoris |
| Tania Borealis | Lambda Ursae Majoris |
| Tarazet ou Tarazed | Gamma Aquilae |
| Taygeta | 19 Tauri |
| Tegmen ou Tegmine | Zeta Cancri |
| Terebellum | Omega Sagittarii |
| Tejat Posterior | Mu Geminorum |
| Tejat Prior | Eta Geminorum |
| Thabit | Upsilon Orionis |
| Theemin | Upsilon-2 Eridani |
| Thuban | Alpha Draconis |
| Tien Kuan | Zeta Tauri |
| Toliman | Alpha Centauri |
| Torcularis Septentrionalis | Omicron Piscium |
| Tseen Kee | Phi Velorum |
| Tureis | Pi Puppis |
| Tyl | Epsilon Draconis |
| Unuk ou Unukalhai | Alpha Serpentis |
| Ushakaron | Xi Tauri |
| Vega | Alpha Lyrae |
| Vindemiatrix | Epsilon Virginis |
| Wasat | Delta Geminorum |
| Wazn | Beta Columbae |
| Wei | Epsilon Scorpii |
| Wezen | Delta Canis Majoris |
| Yed Prior | Delta Ophiuchi |
| Yed Posterior | Epsilon Ophiuchi |
| Yildun | Delta Ursae Minoris |
| Zaniah | Eta Virginis |
| Zaurak | Gamma Eridani |
| Zavijava | Beta Virginis |
| Zosma | Delta Leonis |
| Zuben-el-Akrab | Gamma Librae |
| Zuben-el-Akribi | Delta Librae |
| Zubenelgenubi | Alpha Librae |
| Zuben-el-schemali ou Zubeneschamali | Beta Librae |
Deuxième partie – Jeu
par Mario Voyer